40/04

Maruri-Jataben, 2022ko zemendiak 13a.

Orain 40 urte, gaurko egunez gorpuztu zan hiru aste lehenago hasitako bidaia musikala. Izan bere, egun harexetan erabaki eben gurasoek, irakaslearen gomendioz, niri lehenengo soinu txikia erostea, eta orduantxe hasi zan nire gaurdainoko istorio hau.

1982ko irailaren amaiera aldera izango zan, aittegaz batera, lehenengoz Andrakara parajetu nintzena. Bertan, ni kotxean nengoala, Rufino eta nire aita berbetan entzun nebazan taberna aurrean. “Itxaroizue San Frantzizkoak pasau arte eta etorri gura dozuenean” esanda amaitu eban Rufinok berbaldia. Handik hamabost bat egunera izan zan nire lehenengo klasea, eta klasean egindakoa etxean landu ahal izateko “hauspo eskasdun” soinu zahartxu bat itxi eustan Rufinok. Ordurako soinu handia joten bost bat urte eroan arren, gogo itzelez oratu neutsan soinu txikerrari. Eta, ezustean, hilabete baino lehenago, hortxe abiatu ginan aitaren “dos caballos” furgonetan, lehenengo Andrakara Rufinoren bila eta bertatik Zarautzera, soinu barria erosten. Ni atzekaldean, pozik, baina halango baten, Zornotzako semaforoan lotuta gengozala, hor lehenengo ezustea: Ez ginduzan, ba, atzeko kotxeak jo! Hor hasi zan agertzen nire urduritasuna; belu ailegatuko ginala eta, erdi-negarrez hasi nintzan ni, 13 urteko mutil bardingoa. Baina atoan poza atzera bere! Hor goaz aurrera! Egia esateko, ez dot asko gehiagorik gogoratzen, Rufino eta aita berbetan, ezer gitxi gehiago.
Handik bueltan, soinu barria jo eta jo etorri nintzan bide osoan, eta gogoan daukat Rufinok atzamarragaz seinalatu eta esan ebana: “Haor dekok, honek urtengo jok!”.

Hortik aurrera neure soinua erabilten neban beti. Asteroko bueltatxua Andrakara, Rufinorenean egindakoa buruz ikasten ahalegindu, eta arin baten etxera, klasean egindakoa gogoratzeko. Handik eta gitxira, zer eta lehenengo saioa! Ezustean edo pentsau baino arinago etorri ziren. 13 urteko gazte batentzat gauza handia zan bi belaunaldi nagusiago ziranakaz plazarik plaza ibiltea, gerora bidelagun izango neban Kepa tartean zala. Lehenengoa, Gatikako San Markoetan eta handik aurrera erreskadan etorri ziran: Mungiako San Pedroak, Urdulizko “arbú” eguna, Gorlizko Santiagoak, Sestaoko San Inazio eguna, Gorlizko Andra Mariak, Jatabeko San Lorentzoak (argazkiak), Gatikako San Bartolomeak, Bilboko Aste Nagusia (B.D.B.), Zierbenako La Cuesta auzokoa, Larrabasterrako jaiak, Sopelako udatiarren eguna eta burmuinean betirako barru-barruraino sartuta geratuko jatan Iurretako musikari nagusien eguna, urriaren lehenengo domekaz, gure musikaren iraganagaz topo egin genduanekoa, eta beste hainbat…
Eta ordutik hona? Ibilbide luzea, esperientziaz betea!!!

Horixe da 40/04! 40 urte soinu txikerraren munduan murgilduta, 4 belaunaldi bidelagun.

Hemen izango dozue horren barri, 40 doinuren bidez, eta tartean hamaikatxu pasadizo, bidelagun eta istorio xume.

Roberto Etxebarria Goikoetxea

O1/40

40/04 proiektuaren lehenengo argitalpena; zer modu hobea hasteko, nire lehenengo soinua izan zena eta nire trikiti ibilbideko bidelagunik garrantzitsuenarekin baino.

O2/40

Hasiera batean zalantza eduki arren zein pieza mota eskaini Rufino Arrola nire maisua izan zenari, eta agian jota bat egokitzen bazitzaion ere, bere errepertoriotik kanpo zegoen fandango bat eskeintzea erabaki dut. Etorriko dira aurrerantzean, pieza gehiago eskaintzeko aukerak ere, zelan ez!
Igarotako berrogei urte hauek, Rufinoren handitasuna eta mailaren garrantzia areagotzeko baliogarriak izan dira. Eskerrik asko MAISU, hementxe zuretzat “Mailu hotsa” fandangoa.

O3/40

Mailu hotsa fandangoaren haritik dator Ingudea arin-arina. Orain berrogei urte jasotako irakaspen, eredu eta aukerak gaur eguneko ikuspuntutik emozioz azaleratzeko asmoz pieza hau zuretzat, Rufino Arrola! Zugaz hasitako bideak darrai!

O4/40

Rufinoren haria jarraituz, beragaz ikasitako lehenengo pieza zuenganatzearekin batera, ezin ahaztu orduko ikaskideak. Aurretik ezagunak izan daikezuezan arren, hementxe aurkezten dautsuedaz Imanol Arrrola Beaskoetxea eta Euken Arrola Zarrabeitia. Imanolegaz gitxi koinziditu baneban bere, ezagutzen neban Txilibrin eta beste lagun batzuekaz batera egiten ari zan bidea. Ostera Eukenegaz, urte gogoangarri pare bat igaro neban bere aittitte Rufino eta lagunen konpainian alde batetik bestera. Ezin utzi beraz, inondik inora beraien testigantza lan honetatik aparte, trikiti garai haretan beraien partaidetza esanguratsua izan zalako. Gatika, Mañu, Gorliz, Sestao, Jatabe, Bilbo, Zierbenako “La Cuesta “ auzoa, Iurretako musikari nagusien jaialdia eta beste hainbat plaza, kalejira eta eszenatoki desberdin etorriko ziran bat-batean 13-14 urteko gaztetxo haien pizgarri eta pozgarri. Gu baino 25 urte nagusiagokoak ziranetik hasi eta ia 60 urterainoko adin tartea eben musikari-maisuen ondoan ekin geuntson ibilbideari, Rufino, Eusebio eta belaunaldien begi-zubi módúan egiten zuen Kepa Arrizabalaga panderojolearen babesean. Grabaketa honetan, panderoan nire azken urteetako lagunak ere: Idoia Markaida eta Miren Etxebarria alaba. Hementxe beraz zuontzako, “Hasikerako Martxea” bezala izendatu dodan piezea! Gonbidatu nagusiak: Imanol Arrola Beaskoetxea eta Euken Arrola Zarrabeitia.

O5/40

Ezin izan beste modu batean; Imanol Arrola Beaskoetxearen partaidetza barik ez luke zentzurik eukiko erronka honek osotasunean. Ez gendun askorik kointziditu, ni sartzerakoan bera beste bide baten bila atera zen eta. Rufino maisuaren ondotik urten ondoren, Silvestre Elezkano “Txilibrin” bezalako beste maisu baten eta beste hainbat lagunen ondoan egin zuen bide luze eta oparoa. Sarritan aipatuko eban Rufino maisuak Imanolek jasotako errepertorio eta estiloa; Imanol entzuterakoan Rufino beraren ispilua ikusten genuen. Hainbat urtetan elkar ikusi barik igaro arren, eskertzea baino ez daukat Imanolen eskuzabaltasuna 40/04 proiektu honetan. Eta ez dot modu hoberik ikusten orain berrogei urte baino gehiagoko bidaian izan genduzan maisu, kide eta adibide bihurtu ziren lagunak oroitzea baino. Eskerrik asko Imanol!

O6/40

Zorionekoa ni, garai haretan nerabetasunean murgiltzen nindoalarik, soinu txikerraren mundu txiki haretan adin bereko edo hurbileko kide bat ondoan izateagatik. Euken Arrola Zarrabeitia zan, eta da berau, edozertarako irribarre batez eta baikortasuna airez aire zabaltzen duen pertsona. Kepa Arrizabalagaren besapean hartu gendun babesa, bere aittitte Rufinoren begirada bihurriak zaintzen gintuen bitartean eta Eusebitoren konplizidade gozoak inguratzen gintuelarik. Tarte asko emoten euskuen gure maisuek, soinua jotetik aparte olgetako eta bihurrikerietarako denpora asko izaten genduelarik; gure saioak ez ziren batere luze ez aspergarri suertatzen. Batzuetan etxerako itzulera konplikatzen zan, Keparen Dyane-6ak geltoki batzutan gelditzeko ohitura eukan eta. Orduantxe egiten zitzaigun akaso luzetxoago, kotxeko atzekaldea “ring” txiki bat bihurtzen zelarik. Eta halantxe, zoriontasunean joaten ziran gure saioak eta saio osteak, eta holaxe joan dira urteak, bakoitza bere bidetik, elkar asko ikusi gabe baina aukera egon den bakoitzean aspaldiko konplizidadea berreskuratuz. Beraz gehiago luzatu gabe, mila esker Euken!

O7/40

0 urte inguru igaro ostean, batzuetan dudak sortzen jataz benetan holan izango zan edo nahigabe idealizatzen dodan oroimen goxo bat den. 13-14 urteko gazte batentzat buruak gehienetan ez du uzten bizitzen ari garen horren benetako balioa ikusten, baina poza ematen du norberagaz ibilitako lagunei aipatu eta aldi berean oroitzapen haiekin bat etortzea. Hala da, bai; Euken Arrola eta Imanol Arrolari aipatu baino ez eta bapatean: “Egia da, holantxe da, zelako esperientzia ordukoa!” Bertan suertatzen ginenean, gehienetan zapatu iluntze eta domeka eguerdi aldera hantxe agertzen ziran gure gaurko lagunak, tipi-tapa kotxetik jeitsi (Citroen GS Break, oker ez banago) eta berehala nahaspila gertatuko zen Rufinonean. Batetik barreak, bestetik irrintziak eta abar gertatuko ziran. Ardaotxo bat eta berehala, Rufinoren soinuaren eztanda eta Jesus eta Agustinen panderoaren zaparrada etorriko zen, zelan ez eskuak busti eta ondo igurtzi ondoren. Eta noizbehinka handik zebiltzan gaztetxoen aukera beraiekaz jotzeko eta bide batez plazara egokitzen joateko aukera interesgarria. Jesus eta Agustinen panderoak bularretik urrun eta esku bizkorrez lagunduko zuten egokitzen zitzaien doinua, zelan ez beraien joaldia zenbait koplaz jantzirik: “en el cielo manda Dios”, “kortako gurdi zaharra”, “alperra beti dago”, “abadea, abadea” edota “semea nora zoaz”! Eta horrela igaroko ziran behintzat nire kasuan bi edo hiru urte, beraien ekitaldiekin eta gizatasunarekin hezten eta ibilbide bat borobiltzen. Sasoi haien oroitzapenekin besterik ezean nozbehinka lokartuz, amestuz eta esnatuz; gogoan ditugun artean, bizirik dirautelako! Bideo hau beraz, Jesus Zunzunegi eta Agustin Zunzunegi anaien omenez! Eta zelan ez, beraien familia eta hurbilekoen oroigarri. Mila esker Iñaki Zunzunegi eta Maite Zunzunegiri zuon laguntzagaitik!

O8/40

Duela hamar bat urte hasitako eskusoinu (soinu txikerra, farrea, ileda-bikoa, filarmonika, edo trikitixa) bildumaren zatitxo bat duzue honako hau. Bilketa honen ardatza edota asmo bakarra, gaur egun ezagutzen ditugun musikatresna ereduen aurrekariak eta mota desberdinak erakustea da. Batek daki gure ingurura iritsi zen lehenengo eskusoinua zelakoa izan ote zen! Eta…momentuz, ez diogu ekingo gurera sartzeko egindako bideari (baliteke ibilbide bat baino gehiago egin izana). Ziurrenik, lehenengo melodeoiak izango ziren (eskuman lerro bakarra eta baxu bi ezkerrean); hurrengoak gaur egun ezagutzen dugunaren antza izango zuen (21 botoi lerro bitan eskuman eta 8 baxu ezkerrean). Eta hortik aurrera gaur eguneko modelora jauzia: 23 botoi eskuman eta 12 botoi ezkerrean. Seguruenik beste eredu batzuk ere izango ziren, hiru lerro eta baxu gehiagokoak ere, adibidez. Baliteke! Lan honetarako ezinbesteko argibide eta laguntza izan dot, orain gitxi gure artetik joan zaigun Aingeru Berguices Jausororen “Trikitixa (farrea) y acordeón en Busturialdea”, eta “Inicio y éxito del acordeón en Euskal Herria: El baile de La Casilla de Bilbao, cuna de su expansión” lanei esker. Hementxe beraz nire omenalditxo hau Aingerurentzat! Besterik gabe, hauxe dozue, bilduma xume baten lehenengo atala, bilduma osoko hainbat irudi, diska-azal eta abarrez lagundurik.

O9/40

Berezia izan zen 1983-1987 urte bitarteko tartea; gauzak azkar gertatzen ziren 14-15 urteko gazte baten aurrean. Molde tradizionaletik abiatu, bertan trebatu, eta berrietarako trena zetorrela ikusita ez zen egon “bai ala ez” pentsatzen geratzeko denborarik. 1983ko Aste Nagusiaren barruan izango zen oker ez banago; Euskal Dantzarien Biltzarrak Santiago plazan antolatutako erromerietan egingo nuen topo lehenengoz Kepa Junkerarekin. Bertan, egun horretan hainbat trikitilari zahar eta gazte bildu ginen, Tiliño, Iñaki Irigoien eta Jon Pertika antolatzaileen aginduetara. Gerora, urte berean Iurretako San Migel jaien harira antolatutako herri musikarien jaialdian berriro suertatuko nintzen Keparekin. Eta zelan ez, Bilbo handitik ezustean zetorren trikiti-giro uholdearen beste partaide batzuekin: Iñaki Zabaleta,Jose Mari Santiago “Motriko”, Ramos anaiak etab…! Handik gutxira, 1984an Gatikako San Marko jaietan erromeria eskeiniko zuten Kepa, Zabaleta eta “Motriko”k. Eguraldi txarra zela eta altabozak eta abar furgonetara bildu eta “Mirabilla” jatetxean eskeiniko zuten saioa. Betiko doinuetatik aparte modan zeuden kantuak iristen ziren gazte honen belarrira, “Sarri, Sarri”, adibidez. Urte berean Gatikako Butroi auzoko Madalena jaietan ere erromeria eskeiniko zuten. Hori “informazio” piloa trikitixaren munduan murgiltzen hasia zen gazte batentzako! Zur eta lur Bilbotik zetorren trikiti arnas eta joera berri haien aurrean. 1985ko urtarrilean joko nuen berarengana ilusioz eta emozioz beteriko asteroko hitzorduan, Errekalde auzoko Goya 7.ean. Berehala igaroko zen urte eta erdi pasatxo, eta ilusioak eta ametsak apurka-apurka gorpuzten joango ziren. Saioen bidez ikasitakoaz baliatuz egingo nuen aurrera, eta Rufino Arrola eta Kepa Junkerarengandik jasotakoa nire ekarpenekin osatuz. Mila esker Kepa!

10/40

Eta horrela igaro ziren urteak, soinu txikiaren molde, teknika eta errepertorio berriak ikasten eta zelan ez ateratzen ziren saioetan ikasgai guzti horiek ontzeko eta trebatzeko aprobetxatzen. Beste alor batean ere eragingo zidan Kepa Junkerak; sormenean, hain zuzen ere. Ausardiaz gainezka, nire lehenengo sorkuntzak aireratzen hasiko nintzen; fandango edo biribilketa xumeak batetik, kantu-liburuetatik letrak hartu eta doinuak eransten bestetik edota kantu ezagunak nire soinu txikiaren botoietara ekarriz. Gustora hartuko nituen bere ordez egindako edota berarekin batera egindako saio batzuk ere: Igorreko gazte koadrilarekin egindako poteoak eta bazkariak edota trikiti erakustaldi batzuetara joaz adibidez…! Gerora, bideak bananduko ziren, gaizki ulerturen bat tarteko agian, handik eta urte batzuetara konpondua geratu bazen ere. Ezin ukatu Kepa Junkeraren eragina nire ibilbidean, teknika aldetik jasotakoa, sormen aldetik eragindakoa eta noski, bere irakasle ibilbidearen zatitxo baten parte izanaren harrotasuna. Mila esker berriro ere Kepa!

11/40

Ezinbesteko erritmoa dugu baltseoa deritzona trikitilarion errepertorioan; “agarraua”batzuk, edota Anjel Lertxundik “Letrak kale kantoitik” liburuan bilduta duen moduan, “lapa-dantza” esango diote beste batzuk. Beste moduren bat ere izango da seguruenik dantza mota hau adierazteko, “dultzemeneoa” kasurako. Zergaitik “Aritxiberreko jolasa”? Kepa Arrizabalagak aspaldi esango zidan bezala; Gatikako Butroi auzoan Aritxiberre baserri inguruan bere egiten omen zan domeketako jolasa, batzuetan Luis Bilbao “Solturekoa”, besteetan Rufino Arrola izaten zirelarik plazaren jabe. Denporan atzera egin eta gustora ikusiko nuke garai haretako dantzaldi baten nondik norakoa, baina ez dugu beste aukerarik hori irudikatzea baino, izan zitekeen dantzaldi hori imajinatuz. Zer modu hoberik, orduko dantzari, musikari eta zaletuei omenalditxo bat egitea baino. Musikarik gabe dantzarik ez dago eta dantzaririk gabe gure doinuak ez dira osatuak suertatzen. Hementxe beraz ikus-entzule, entzunez eta dantzatuz goza dezazula bals hau: ARITXIBERREKO JOLASA!

12/40

Soinua (trikitixa) eta panderoa edo panderoa eta soinua, biak ala biak edo bata edo bestea bakarlari. Garai batean soinularia panderojole bila hasiko zen erromeria hastear, bere musika-tresnaren osagarri bilakatuz eta bidebatez, baliteke panderojolearen gatz eta piperraren bila. Batzuei soinua (trikitixa) panderorik gabe ulertezina irudituko zaie, beste batzuek, ordea, panderoa ahotsaren laguntza bakarrarekin entzutea urruneko gauza bezala ikusiko dute seguruenik. Gaur eguneko moda eta ohituretatik urrun, ez ohiko, arrotz eta lekuz kanpo sarritan, edota beste herrialde batzuetako kopia soil bat besterik ez balitz bezala. Nork dio ez dela posible atzera begiratu, geratzen zaizkigun ondare adibide gutxi hoiek berreskuratu eta behar izanez gero eguneratu, eta arnas berriz aurrera egiteak ez duela merezi… *Esker bereziak Ainara Arrizabalaga, Idoia Markaida, Irati Enzunza, Julene Otegi eta Miren Ibarluzea zuen prestutasun eta laguntzagaitik!

13/40

Urte batzuk igaro dira pieza hau hasi eta amaitu arte; lehenengo bi parteek 25 urte inguru izango dituzte, eta hirugarrenak eta azkenak berriz, orain 6 urte inguru sortu nuen. Sorkuntza aldetik, beste herrialde batzuetan soinu-txikiarekin zein musika mota egiten zen jakinminak eraginda erosten nituen diska desberdinetatik hartzen nituen adibide edo eragina delakoan nago, kasu honetan irlandar musikarena. Reel-a edo arin-arina, edo…ez bata eta ez bestea…? Entzuleak aukeratu dezala! Izena dela eta, duela hainbat urte trikitizale eta lagun min bateri lehenengo bi zatiak erakusterakoan, holantxe esan zidan: “hori nota piloa alkarren atzean, esan lei bata besteari koixu ezinik dabiltzala!”, eta…izen horrekin geratu da pieza: KOIXU. *Koixu: harrapatu, hartu..

14/40

Maisu zaharren iturritik edan, joera berrien teknikak jaso, sorkuntza arloan saiatu eta hor etorriko ziren lehenengo txapelketak. Esaten da lehen aldia betiko geratzen dela memorian txertatua… eta gaurkoan horrexen berri emango dizuet. 1987ko urriak 11, Leioan txapelketa; Txetxu Urrutia lagun nuela, herrikoiak eta tradiziozkoak ziren bi piezen ondoren, fandango eta arin-arin sortu berriak. Hantxe jo nituen aurrenekoz JATAPE eta TXIRIKA!

15/40

Ibilbidearen kronika aurrera…txapelketak ere tartean.Joan den astean gogora ekarritako 1987ko Leioako txapelketaren harira,gaurkoan Zeanurikoa.1989. Sasoian sasoikoa! Aurrera bidean!

16/40

Argitaratu dira gaur arte beste hamaika argazki eta bideo garai bakoitzari atxikitakoak, baina oraingo honetan hurrengo sareratzearen aurrerapen modura, hementxe, Kepagaz egindako ibilbideko momentu eta oroitzapen gozo eta eder batzuen adibideak; 2022ko azaroan grabatutako kalejiratxoa azpitik delarik, bihotzean gorderik ditudan irudiak eta momentuak.

17/40

Julondotxu Bildumaren lehenengo atalari jarraituz (40/04 ekimeneko 8.sareratzea), hementxe dituzue beste hamalau soinu-txikiren argazkiak, ikasle eta hurbileko lagunen eskuetan direlarik; horretaz gain, munduan zehar bildutako postal, soinu-txikirako metodo eta diska azal eta abarrez jantzita. Guzti hau, Miren eta Roberto Etxebarriaren, Koplak airean bigarren diskako Kanta leuna doinuarekin lagunduta. Hortxe ba, goza ezazu!

18/40

19/40

Sarritan pentsatu izan dut: 20 urteko gazte batek bere trikitilari ibilbide profesionala bideratu nahian hogeitabost urte nagusiago zen panderojoleari proposatu zion bere bikotea izateko. Gauza horiek memoriako zirrikituetan pilatzen doaz, eta nahigabe, pilaketa horren ondorioz beste batzuk estali edota lausotzen doaz. Baina lehenengoa eta bakarra, hauxe da: Keparen ondoan gustora sentitzen nintzen! Kide bezala ikaragarria, lagun bezala ezinhobea, eta zer esanik ez panderojole moduan! Babesa, adibidea eta plaza gizona aldi berean, panderojolez mozorroturik! Bere baiezkoa hartu, baldintzak argi utzi eta hor abiatu ginen, gero eta sakonago gure bidea sortzen. Betiko moldeak baztertu gabe, berriei atea irekiz, bai neurean edo beranean edozein momentu, entsaiatzeko tarte bilakatuz hauspoari eta larruari su emanez. Oraintxe konturatzen naiz, berriro ere; Begoñak zenbat soinu eta pandero zaparrada jasan dituen! Ba hementxe duzue arin-arintxu hau, bihotzez, nire bidelagun handia izan den Kepa Arrizabalaga eta bere emaztea den Begoña Urrutiarentzat. Urte askotarako!

20/40

Martiaren 29an zortzi urte bete dira Kepa Arrizabalaga bidelagunaren omenalditik. Hilabete batzuk lehenago, Ugutz bere ilobarekin batu, buruan neukan ideiaren nondik norakoak komentatu, eta argi ikusi genuen hurbileko egun gogoangarri bat izan behar zela. Lantaldea osatu, eta Gatikako Udalaren babesarekin martxan jarri ginen. Laster egun horretako irudiak eskuragarri izango badira ere, hementxe ekitaldiko lagin bat argazkietan. 40/04 honen parte ere badelako panderoaren ahotsa!

21/40

Euken Arrola Zarrabeitia:

“ Proiektu honetan parte hartzerakoan, ezin Kepa Arrizabalaga aipatu gabe utzi; samurtasun handiko oroitzapenak dira bere aldetik jasotakoak. Elkarrekin ibilitako garai haietan aita baten parekoa genuen, sarritan brometan, eta behar genuenean, disziplina ezartzeko beste batzuetan. Baina egia da oroitzapenak ezin hobeak eta ahaztezinak direla, iltzatuta geratzen diren horietakoak. Bere jarrera adibide zen guretzat; ahaztezina eskeintzen zigun berotasuna eta eredutzat noizbehinka hartu behar izaten genuen disziplina. Laburbilduz, aita baten parekoa, kide ezin hobea, eta hamar izardun pertsona. Aupa Kepa, aupa gudari!”

Roberto Etxebarria Goikoetxea:

“Oraingo honetan gure soinu-txikiko bidearen hasieran nerabezaro bete-betean zeuden gaztetxo haien irudimenetik, Eukenek emandako ikuspegiari, babesa eta eredu genuen belaunaldi bi nagusiago ziren haiengandik hartu genuena gehitu nahiko nioke. Ahaztu ezina Rufinoren maisutasuna, Eusebioren konplizitatea eta Keparen kidetasuna! Agian beraien mailara ez gara iritsiko baina inork ez digu bizi izandakoa kenduko!”

22/40

Ezin utzi alde batera bizia eta bidean aurrera egiteko aukerak eta ahalbideak eman didaten pertsonak. Garai gogorrek markatutako jendea beraien garaikoa, baserriko lupetzetatik ateratakoak, gerra zibilaren ondorioak jasandakoak eta noizpait argia ikusi bazuten ere beti lanaren aitzakian biziko zirenak. Gaziak eta gozoak edozein familian bezala, inoiz zailagoak eta garratzagoak izan arren, biziraupenaren zuzterrari gogor heldu eta aurrera eginez. Saiatu nintzen kultura aldetik emandako aukereei zentzua ematen, etxeko txikia izanda aukera horiek gehiago izango ziren seguruenik. Soinu handiko klaseetara (Montse Mediavillagaz), Gatikako dantza taldera eta solteko dantzak ikastera (jotatara hemen esaten genuen moduan, Jesusin Uriartegaz), soinu-txikira (Rufinorengana), solfeora (hasiera baten Mila Carreragaz eta gerora Manuela Carreragaz) eta azkenengoz Kepa Junkerarengana. Nire bidea egiteko gai izan nintzen arte! Ezagutu ninduten plazan jotzen, etxean klaseak ematen, txapelketetan sufritzen eta beste batzuetan irabazten; eta bien bitartean bidea egiten. Dauden lekuan daudelarik, elkarrekin dantzan ikusi nahi nituzke, gerra ondorengo erromeriren baten inoiz arituko ziren bezala. Baserriko lanen eta arduretatik ihes eginez, urriko herriko haizearen laguntzaz edota itzalpean udaberriko eguzkitik ihesi… Ez dut beste kantu aproposagorik ikusten beraientzako. Eingu dantzan? Zuontzako Ilunabarra baltsa!

23/40

2018an pieza hau amaitu nuenean, zein izen jarri bueltak ematen ari nintzela Jule-barri baserriaren leihotik Jata mendi aldera begira, eta bere magalean dagoen Santa Kurtzi tontorra aipatzea baino aukera aproposagorik ez nuen sentitzen. Eta ezin utzi, bidebatez, Jatabar nagusiek hain maite zituzten Santa Kurtzi jai herrikoiak oroimenera ekarri eta keinu txikitxo bat eskaini gabe. Ezinbestekoa iruditu zait ere aldi berean, jaiotzez Bakiotarra bazen ere, XX. mende hasieran Jatabera ezkondu eta herrian izan dugun trikitilari esanguratsu bat aipatzea, baita ere, nire aittitte Pantxiko Goikoetxeagaz (Julondotxukoa) gure gaurko protagonistak izan zuen adiskidetasun-lotura zuzenagaitik. PATXUEL ITURAIN BILLALABEITIA dugu berau! Baina gaurkoan ez noa egindako ikerketa, datu biltze eta abarrez gehiago luzatzen, horiek beste ataltxo bat ondo merezia dutelako! Ezin utzi alde batera ere lan honetarako datu-biltze prozezuan 2015 inguruan izan nuen Felix Barandiaran Urrutiaren laguntza, beronek lagundu ninduen lehengo aldiz Patxuelen semea zen Juan Iturain Gangoitirengana (beste batzuen artean). Berbaldi luze eta emankorra izan genuen (oraindik Felix eta nire artean barre artean ondo gogoratzen ditugunak, Juanetaz momentu politak gogoraraziz); geroztik ahal nuen bakoitzean saiatzen nintzen bere etxera bueltatxo bat egin eta beragaz berbalditxoak izaten. 2020ko maiatzaren amaiera aldera bisitatu nuen azkenengoz, afaltzen geratzeko esan eustan, baina nik hurrengo batean izan beharko zuela beste ardura batzuk nituela eta abar, eta gainera soinua eroango nuela pieza berezi bat joteko. Ez zen eguna iritsi, edo… zuzenago izateko, ni ez nintzen ailegatu; Juan apaltzen-apaltzen joan zan, bere iloba Justok esan zidan bezala kandela baten moduan, apurka-apurka itzaltzen …………! Mila esker Juan guztiagaitik, eta Justo ilobari, bideo hau grabatzeko emandako erreztasunengaitik eta eskuzabaltasunagaitik! Beraz hementxe zuentzat; Santa Kurtzi pasodoblea PATXUEL ITURAINi eskeinia!

24/40

Ezin dut ukatu panderoaren laguntzaz, ahots hutsez, euskarri gehiago gabe kantatzeak eragiten didan gorakada izugarria dela. 2007ko ikasturtean Mungiako ikasleekin egindako ekitaldi batetan bideratu nuen lehenengoz pandero eta ahots hutsez saio bat; gerora hainbat saiotan eskeini izan ditut holakoak eta gure hiru diskoetan ere ezinbestekotzat jo genuen horren lagin bat gutxienez uztea, nahiz eta ikus-entzulea musika-tresna fisikoaz gain, musika-oinarri edo euskarri birtualekin ohituago egon daitekeen, eta agian, horrek gordintasun osoz emandakoarekin, harridura sortu edota gaur eguneko estetikarekin talka egin. Baina barruak eskatzen duena egitea baino gauza ederrago eta beteagorik ez dagoenez, hementxe duzue 2023ko apirilaren 21ean Aretxabaletako Zaraia aretoan eskeinitako kontzertuko kantu hau: MUTIL TXALEKO GORRI. Ia guk gozatzen dugun beste, zuok gozaraztea lortzen dugun!

25/40

Trikiti doinu edota pieza zail eta zorrotzagoetatik urrundu nahian sortutako pieza duzue honako hau; erritmo desberdin bi, etenik gabe lotuta. Hortik datorkio izena ere, bizkaiera eta euskera batuarekin hitz jolasa egin nahian, “lotu” hitzak bizkaieraz “gelditu” esan nahi du eta. Beraz, hementxe dituzu entzule, kantu bakarrean fandangoa eta arin-arina! Ezin ahaztu anekdota bat ere: txapelketa edo sariketetarako pieza berrien sorkuntzan buru-belarri ari nintzen garaian, kantua sortu ondorengo borobiltze lanetan nenbilen ensaioetan, sarritan haserretzen nintzen nire buruarekin borobiltzea edo garbi jotea asko kostatzen zitzaidalako. Hor izaten ziren nire entsaioetan testigu, amoma Juli, izeko Eulali eta aitite Sabin, beraien begirada nire hauspokadetan jarrita. Holako egun baten aitite Sabinek esango zuen: “pieza ez da berana ba? Ba erreztxuago egitea deko!” Beraiengandik hartu nuen guzti horregatik, eurei eskainia gaurko pieza hau: LOTU BARIK.

26/40

Rufino Arrolaren eskolakoak ginenontzat hurbilekoa zaigu pieza hau, Imanolek eta Eukenek ere euren errepertorioan erabiltzen zuten. Nik, Andrakako ikasgelan baino ez nuen jo; ez nintzen Rufinoren ondoan jotzera iritsi, beste bide batzuk jorratu eta errepertorio berria gehitzen hasi nintzelako. Baina gerora neure erara borobildu eta asko erabili izan dut; Kepa Arrizabalagak ere oso gustokoa du, eta gaur egun ere nire eguneroko errepertorioan ezinbestekoa dut. Bide berriak hartu eta urte batzuk geroago, Fermin Bilbao Kontzabalekoak, soinuzale amorratua, lagun ona eta informatzaile bikaina, pieza hau beste trikitilari baten errepertoriokoa ere bazela esango zidan. Baina Ferminek berak aipatutako trikitilari horrek, eta bai Asagoko martxeak ere beste atal bana gutxienez merezi dute, eta istoriotxo horrek hurrengo baterako utziko ditugu ikus-entzule. Gozatu dezazula martxea!

27/40

Kronika honetako aurreko bi argitalpenei jarraituz, hemen ikusgai, duela hamar bat urte hasitako soinuaren inguruko bildumaren hirugarren atala. Mundu osoko herrialde desberdinetako zenbait soinu, partitura ale edo diska, hainbat bidelagunen eskuetan!

28/40

Aspalditik nuen asmoa nire doinuak haize-metal musikatresnekin batera nahasteko, beste sonoritate batzuetan murgilduz. Horretarako ikasleentzat beren beregi sortutako doinua, eta aldi berean nire kaleko errepertorioaren barne dagoen Higa biribilketa aurkezten dizuet. Aurrerago etorriko dira pieza gehiago formatu honetan eta zelan ez izango dute lotura nire ibilbideko pertsonaiak argitara ekarriz. Besterik gabe, gozatu dezazula!

29/40

Hogeita hamar urte inguru igaro dira lehenengoz Aristerrazu zapaldu nuenetik, nire adin inguruko bi ikasle-lagunekin. Bata Ibon Zarate, trikitixa klaseak hartzera zetorrena etxera, eta bestea Aitor Azketa, panderoa ikastera zetorrena. Trikiti bikote ona osatuko zuten agian, gazteagotan hasi baziren bide horretan edo… beraien inguruan erromeriekiko zaletasuna apaltzen joan ez bazen. Beraientzako beraz, nire lehenengo eskaintza; gainera, txoritxo batek esanda, badakit Ibonen semea badabilela ere aitak hogei urterekin hasitako bidean, dozena bat urteko abantailarekin. Egunen baten ezagutuko du Aristerrazuko erromeria eta polita litzateke bertan arituko balitz, trikitixa jotzen, dantzan edota…giroaz gozatzen. Laurogei bat urte izan ditzakela entzuna dut; Juan Mari Azkuek, beti ezagutu duela bertan esan ohi du eta seguruenik, dantzazaleentzat igandeak ez luke zentzurik izango erromeri honen babesik gabe. Dantzazale gazteak eta helduak batzen dira bertan, sueltoan zein lotuan dena ematen eta kantu bakoitzaren amaiera txaloz zipriztinduz, soinujoleen lana eskertuz. Eta guri ere, gure doinuak dantzaz janzteagaitik eurek txalotzea egokitzen zaigu. Beste barik, mila esker Aristerrazuko erromeria mantentzen, hauspotzen eta gidatzen duen taldeari; eta eskerrak emateko, duela hilabete batzuk sortutako fandango eta arin-arina eskaintzea baino modu hoberik ez dut ikusten. Eta zer modu hobea bertako zuzenekoaren naturaltasunez baino! Hementxe zuentzako Aristerrazu fandango eta arin-arina!

Ez geratu erromeri hori ezagutu gabe; joan eta gozatu! eta, kontuz:probatu ezkero, agian gustoa hartuko diozu!

30/40

Ezin lekutxo bat egin gabe hainbeste aldiz berataz entzundako gure gaurko protagonistari. Harengan inspiratu nintzen doinu honi eman nahi izan diodan ikutua ematerakoan eta haize-metalen eta perkusioaren laguntzaz gatoz berriro ere gure kantu errenkadan. Luis Bilbao trikitilaria duzue gaurko protagonista! Zergaitik doinu hau honela jantzita? Ba Luisek soinu-txikia jotzeaz gain, handia ere jotzen zuelako eta Plentziako bandan aritzen zen musikari moduan. Trikitixaren historian apur bat itzalean geratu izan den arren, Luis, musikari oparoa izan genuen. Gerra aurreko hainbat erromeritan aritzen zen garaiko beste musikari asko bezala; “Bizkaiko trikitilariak” diskoaren bigarren atala ere berea da, eta Bizkaia aldeko trikitixa txapelketetan ere, egindako bidea esanguratsua izan zen. Nire baztertxo honetatik, berak egindako bidea eskertzea baino ez zait geratzen, bide batez, egindako ekarpenak ere eskertuz. Hementxe beraz ikus-entzule, banda formazioan osatutako pieza, Luis Bilbao “Solturekoa”ri eskainia.